Wystawa czynna od 27 lutego do 21 czerwca 2026 r.
Komisarz wystawy: Agnieszka Świerczewska
Agnieszka Kowalczyk – kolekcjonerka wszystkiego, co wiąże się z Kościuszką, na zgromadzonych eksponatach znajduje się wizerunek Naczelnika albo słowo „Kościuszko”, do nielicznych wyjątków należy grafika Zygmunta Ajdukiewicza „Dom rodzinny”.
Dobór prezentowanych eksponatów nie jest przypadkowy. Na ekspozycję składają się: oleodruk, akwarela, grafiki, obraz tkany, medale, biżuteria, broszura, telegramy, kafel, nóż do papieru, plakiety, statuetki, czyli przedmioty upamiętniające życie i działalność Kościuszki. Różnorodność przedstawień dowodzi jak ważne miejsce zajmował w świadomości potomnych, jak bardzo czczono niemal każdą rocznicę, a jednocześnie podobizny Naczelnika umieszczano nie tylko na przedmiotach pamiątkowych (medal, obraz, plakieta), ale też typowo użytkowych, np. nóż do papieru, ceramiczny kafel piecowy, dewizka, brosza, nawet medalik (wszystkie przedmioty można obejrzeć).
Ciekawostką jest obraz tkany jedwabnymi nićmi, zainteresowanie budzi grafika, na której Kościuszko ma wąsy i brodę, niezwykły jest kafel z twarzą Kościuszki, a Kościuszko jako szpilka do krawata to oryginalny pomysł na zachowanie w pamięci nietuzinkowej postaci. Nie dziwi, że Agnieszka Kowalczyk, właścicielka kolekcji (której tylko fragment umieściliśmy na wystawie), jest zafascynowana Bohaterem i zbiera wszelkie artefakty z nim związane. Czas przygotowania i otwarcia wystawy zbiegł się z jej wyjazdem do Australii i zdobyciem szczytu Góry Kościuszki.
Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko urodził się i spędził kilkanaście lat życia w modrzewiowym dworku, w folwarku Mereczowszczyzna na Polesiu (obecnie Białoruś). Grafika Zygmunta Ajdukiewicza przedstawia jego „Dom rodzinny”. Po śmierci ojca, Ludwika Kościuszki, nieduży majątek, zgodnie z tradycją, przeszedł w ręce Józefa, starszego z braci. Tadeusz wybrał wojsko, ukończył Szkołę Rycerską w Warszawie.
Wcześniej niż w Polsce chwałę, wdzięczność i uznanie zasług zdobył w Ameryce, w walce o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Dwusetną rocznicę urodzin Amerykanie upamiętnili medalem (nr inw. M14) zaprojektowanym przez Stanisława K. Ostrowskiego, bitym w USA w 1946 r.; na rewersie widnieją słowa: 1746 1946 BICENTENARY OF BIRTH oraz „HE WAS AS PURE A SON OF LIBERTY AS I HAVE EVER KNOWN AND OF THAT LIBERTY WHICH IS TO GO TO ALL, AND NOT TO THE FEW OR TO THE RICH ALONE” (Th. Jefferson) – w tłumaczeniu Jefferson powiedział: „Był tak czystym synem wolności, jakiego kiedykolwiek znałem i tej wolności, która ma trafić do wszystkich, a nie do nielicznych czy tylko do bogatych”.
Tadeusz Kościuszko przyczynił się do formowania polskiej armii powstańczej. Miał przygotowanie teoretyczne, doświadczenie w walkach w Ameryce i Francji, wiele zasług, dzięki którym zyskał powszechne zaufanie i popularność. Był najlepszym kandydatem na przywódcę walk o niepodległość.
Przyjmując godność Naczelnika nie kierował się ambicją wodzostwa, nie szukał chwały czy majątku, lecz podejmował wielki trud, który […] mógł się zakończyć katastrofą szczątkowego państwa i samego przywódcy insurekcji. Stąd wahania, przesuwanie terminu wybuchu. Ale do chwycenia za broń dojść musiało – tego wymagał honor Narodu […].
Lubicz-Pachoński Jan, „Kościuszko na ziemi krakowskiej”, Warszawa 1984, s. 8.
Podczas trwania wystawy obchodzić będziemy rocznicę złożenia przysięgi na Rynku w Krakowie (24 marca), na ekspozycji jest jej treść wydana nakładem Komitetu obchodu 125. rocznicy w 1919 r. Jest też medalik (nr inw. M78), awers którego to popiersie Dowódcy, napis W SETNĄ ROCZNICĘ PRZYSIĘGI T. KOŚCIUSZKI W KRAKOWIE 24 MARCA 1894.
Na wystawie znajduje się medal (nr inw. M11) upamiętniający rocznicę wybuchu Insurekcji Kościuszkowskiej, zaprojektowany przez Józefa Markiewicza-Nieszcza, emitowany przez Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne w Warszawie w 1982 r. oraz grafika (nr inw. O09) PAMIĄTKA STULETNIEJ ROCZNICY POWSTANIA NARODU POLSKIEGO 1794-1894, malowanej przez Walerego Eljasza Radzikowskiego.
Insurekcja zapoczątkowała cykl walk prowadzących do odzyskania niepodległości. Lata pozostałych zrywów narodowych wypisane są na rewersie medalika (nr inw. M78): orzeł, nad nim korona, po bokach żołnierze trzymający proporzec z datami 1794, 1831, 1772, poniżej skrzyżowane karabin i szabla, na nich 1863.
Wygrana bitwa pod Racławicami (4 kwietnia) również ma odbicie w medalach, np. medal upamiętniający (nr inw. M21), proj. Andrzej Nowakowski, emitent: Towarzystwo Wiedzy Obronnej w Warszawie, na rewersie oddział maszerujących kosynierów, sztandar, armata; napis BITWA POD RACŁAWICAMI 4 KWIETNIA 1794.
Naczelnik, ranny podczas bitwy pod Maciejowicami, został wzięty do rosyjskiej niewoli. Początkowo więziony we Włodawie, później przewieziony do Petersburga. Na wystawie znajduje się grafika Zygmunta Ajdukiewicza „W petersburskim więzieniu” (nr inw. G08). Paweł I, następca Katarzyny II, m.in. Kościuszce pozwolił odzyskać wolność po jego wcześniejszym zobowiązaniu się do niewystępowania przeciwko Rosji. Porażkę pod Maciejowicami upamiętnia grafika nieznanego autora „Kościuszko na koniu” (nr inw. O28).
Kościuszko – człowiek skromny, niedążący do sławy i chwały, nieszukający blichtru, późniejszy generał, bohater wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, przywódca powstania z 1794 r. – pozostał symbolem walki o wolną Polskę mimo tego, że półroczne zmagania nie przyniosły osiągnięć rewolucji amerykańskiej czy francuskiej, insurekcja zakończyła się klęską i doszło do trzeciego rozbioru Polski. Powstanie nosi nazwę pochodzącą od jego nazwiska, jest to chyba jedyna taka sytuacja w dziejach Polski.
Na przełomie 1917 i 1918 r. obchodzono setną rocznicę śmierci Naczelnika. Pamiątki tego wydarzenia to:
- brosza (nr inw. B09) – popiersie Kościuszki, w otoku napis: TADEUSZ KOŚCIUSZKO / 1817 1917, pod nim orzeł w koronie, wokół wstęga z napisem: PAMIĄTKA 100-NEJ ROCZNICY ZGONU NACZELNIKA NARODU;
- medal pamiątkowy (nr inw. M08) zaprojektowany przez Konstantego Laszczkę; awers: Kościuszko, napis TADEUSZ KOSCIUSZKO 1817 1917; rewers: napis „PIERWSZY KROK DO ZWYCIEZTWA POZNAC SIE NA WŁASNEJ SILE”.
Popularność i uznanie dla zasług, a także wrodzona skromność i bezinteresowność spowodowały, że pamięć o nim nadal żyje.